ถนนมิตรภาพ หรือ ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2 ถือเป็นหนึ่งในเส้นเลือดหลักของภาคอีสาน ที่ทำหน้าที่เป็นประตูสู่ดินแดนอีสานอันอุดมสมบูรณ์ ถนนสายนี้มีระยะทางทั้งหมด 509 กิโลเมตร เริ่มต้นจากจังหวัดสระบุรีซึ่งเชื่อมต่อกับถนนพหลโยธิน แล้วทอดตัวเข้าสู่ภาคอีสานไปจนสิ้นสุดที่จังหวัดหนองคายริมฝั่งแม่น้ำโขง สิ่งที่โดดเด่นของถนนมิตรภาพก็คือ เป็นทางหลวงสายประธานเพียงสายเดียวที่ไม่ได้เริ่มต้นจากกรุงเทพฯ
ก่อนจะได้ชื่อว่าถนนมิตรภาพถนนสายนี้เคยถูกแบ่งเป็นสองช่วงตามมติคณะรัฐมนตรีในปี พ.ศ. 2493 คือช่วงสระบุรี – นครราชสีมาใช้ชื่อว่าถนนสุดบรรทัด และช่วงนครราชสีมา-หนองคายเรียกว่าถนนเจนจบทิศ ในยุคนั้นการเดินทางเข้าภาคอีสานเป็นเรื่องยากลำบากมาก เพราะต้องฝ่าทิวเขาดงพญาเย็น การเดินทางจากกรุงเทพฯ ไปนครราชสีมาครั้งหนึ่งอาจใช้เวลานานถึง 10 ชั่วโมง
แรงผลักดันหลักในการสร้างถนนมิตรภาพเกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2498 จากบริบททางภูมิรัฐศาสตร์ในช่วงสงครามเย็น รัฐบาลไทยได้รับความช่วยเหลืออย่างเต็มที่จากสหรัฐอเมริกา ทั้งด้านงบประมาณและเทคโนโลยี เพื่อสร้างเส้นทางที่มั่นคงและรวดเร็วสำหรับขนส่งยุทโธปกรณ์และกำลังพลไปยังภาคอีสาน เพื่อเป็นสัญลักษณ์แห่งมิตรภาพและความร่วมมือระหว่างสองประเทศ รัฐบาลจึงประกาศเปลี่ยนชื่อเป็นถนนมิตรภาพ เมื่อวันที่ 20 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2500
ถนนมิตรภาพถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญในประวัติศาสตร์วิศวกรรมทางหลวงของไทย เพราะเป็นทางหลวงสายแรกที่ก่อสร้างตามมาตรฐานสากลครบทุกขั้นตอน และเป็นสายแรกที่ใช้ผิวจราจรลาดยางแบบคอนกรีตราดยางมะตอย ซึ่งเป็นเทคโนโลยีที่ทันสมัยที่สุดในยุคนั้น หลังเปิดใช้งานเต็มสายในปี พ.ศ. 2508 ถนนสายนี้ได้นำความเจริญมาสู่ภาคอีสานอย่างมหาศาล และช่วยลดเวลาเดินทางจากกรุงเทพฯ ไปนครราชสีมาลงเหลือเพียง 3 ชั่วโมง
บนเส้นทางถนนมิตรภาพยังมีเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ที่น่าสนใจ นั่นคือถนนมิตรภาพสายเก่าบริเวณลำตะคอง จังหวัดนครราชสีมา ซึ่งถูกยกเลิกและจมอยู่ใต้น้ำตั้งแต่ปี พ.ศ. 2515 เนื่องจากการสร้างเขื่อนลำตะคอง แต่ในช่วงฤดูแล้งที่ระดับน้ำลด ถนนสายประวัติศาสตร์นี้จะโผล่ขึ้นมาให้เห็นเป็นระยะทางกว่า 7 กิโลเมตร และกลายเป็นจุดพักผ่อนชมวิวที่น่าสนใจ
ในปัจจุบัน ถนนมิตรภาพได้รับการขยายอย่างต่อเนื่องในหลายช่วง จนมีขนาด 4 – 10 ช่องทางจราจร อย่างไรก็ตาม ปัญหาการจราจรติดขัดยังคงเกิดขึ้นอย่างหนักในช่วงเทศกาล โดยเฉพาะช่วงมวกเหล็ก – ปากช่อง และบริเวณทางออกมอเตอร์เวย์ M6 ที่เชื่อมต่อกับ ทล.2 ในช่วงเทศกาลปีใหม่ 2568 มีรายงานว่าปริมาณรถบนถนนมิตรภาพขาเข้ากรุงเทพฯ บริเวณลำตะคองสูงถึง 31,757 คัน
เพื่อแก้ไขปัญหานี้ กรมทางหลวงจึงดำเนินโครงการ ทางหลวงพิเศษระหว่างเมือง (มอเตอร์เวย์) สายบางปะอิน – นครราชสีมา (M6) ระยะทาง 196 กิโลเมตร โดยมีเป้าหมายหลักคือแบ่งเบาการจราจรที่หนาแน่นบน ทล.2 ขณะนี้มอเตอร์เวย์ M6 เปิดให้ทดลองใช้งานฟรีในช่วงเทศกาลต่างๆ เพื่อช่วยระบายรถ และคาดว่าจะเปิดให้บริการเต็มรูปแบบในปี พ.ศ. 2568 นอกจากนี้ ในช่วงเทศกาลที่รถหนาแน่น กรมทางหลวงยังใช้มาตรการเร่งด่วนเช่นการเปิดช่องทางพิเศษบนถนนมิตรภาพเพื่อระบายรถเข้ากรุงเทพฯ
เมื่อมอเตอร์เวย์ M6 เปิดให้บริการอย่างเต็มรูปแบบ บทบาทของถนนมิตรภาพเดิมจะค่อยๆ เปลี่ยนจากทางหลวงขนส่งความเร็วสูง ไปเป็นเส้นทางที่ให้บริการชุมชนและเป็นทางผ่านย่านชุมชนมากขึ้น
ตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา ถนนมิตรภาพได้พิสูจน์ให้เห็นว่าตนเองไม่ได้เป็นเพียงเส้นทางสัญจร หากแต่เป็นแกนกลางทางเศรษฐกิจที่หล่อเลี้ยงทั้งภูมิภาค ด้วยเส้นทางที่เชื่อมส่วนกลางเข้ากับภาคอีสานและชายแดนประเทศเพื่อนบ้านได้อย่างต่อเนื่อง จึงทำให้ถนนสายนี้กลายเป็นทำเลสำคัญสำหรับภาคธุรกิจที่ต้องการเชื่อมโยงเครือข่ายโลจิสติกส์และกระจายสินค้าไปยังภูมิภาคต่างๆ ปริมาณการจราจรที่หนาแน่นตลอดทั้งวันยิ่งเสริมให้บริเวณสองข้างทางกลายเป็นย่านธุรกิจที่คึกคัก ส่งผลให้ถนนมิตรภาพยังคงบทบาทสำคัญในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจของภาคอีสานสืบมาจนถึงปัจจุบัน