ปี 2567 ภาคอีสานมีผู้มีงานทำที่ทำงานนอกจังหวัดบ้านเกิดราว 3.8 ล้านคน คิดเป็น 30.8% ของผู้มีงานทำที่มีบ้านเกิดในภาคอีสานทั้งหมดที่ 12.5 ล้านคน หรือเกือบ 1 ใน 3 สะท้อนว่าคนอีสานจำนวนมากต้องเดินทางออกไปหาโอกาสทำงานนอกจังหวัดบ้านเกิด (ตัวเลขนี้นับเฉพาะการทำงานภายในประเทศ ไม่รวมผู้ที่ไปทำงานต่างประเทศ) เมื่อดูปลายทาง พบว่า 84% ของคนกลุ่มนี้ออกไปทำงานนอกภาคอีสาน โดยเฉพาะภาคกลางและกรุงเทพฯ ขณะที่อีก 16% ย้ายไปทำงานในจังหวัดอื่นภายในภาคอีสานด้วยกัน
เมื่อพิจารณารายจังหวัด พบว่าสัดส่วนของผู้มีงานทำที่ทำงานนอกจังหวัดบ้านเกิดแตกต่างกันมาก ตั้งแต่ต่ำสุดที่ 19% ไปจนถึงสูงสุดที่ 48% จังหวัดที่สูงที่สุดคือ นครพนม (48.0%) และ ยโสธร (47.6%) ที่น่าสนใจคือจังหวัดขนาดเล็กหลายแห่งมีสัดส่วนแรงงานที่ทำงานนอกบ้านเกิดสูงกว่าจังหวัดใหญ่ ขณะที่ขอนแก่น (23.4%) และนครราชสีมา (29.1%) กลับต่ำกว่าค่าเฉลี่ยของภาค ทั้งที่เป็นจังหวัดที่มีแรงงานมากกว่า สะท้อนว่าเมื่อพื้นที่มีกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่หลากหลายพอ คนก็เลือกทำงานอยู่ในถิ่นของตัวเองได้จริง
หากจังหวัดอื่นสร้างงานในพื้นที่ได้ใกล้เคียงกับจังหวัดที่ทำได้ดีอยู่แล้ว คนอีสานอีกจำนวนไม่น้อยจะมีทางเลือกที่จะอยู่ใกล้ครอบครัวโดยไม่ต้องแลกกับรายได้ คำถามต่อไปจึงอยู่ที่ว่า จะสร้างงานในพื้นที่ได้อย่างไร และโอกาสใหม่ของอีสานอยู่ตรงไหน
งานสัมมนาประจำปี 2569 ของธนาคารแห่งประเทศไทย สำนักงานภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เรื่อง “เฮ็ดการ เฮ็ดงาน อีสานบ้านเฮา” ได้ฉายภาพว่า ตลาดแรงงานอีสานกำลังเผชิญข้อจำกัดเชิงโครงสร้าง จากเศรษฐกิจที่เติบโตต่ำและการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยี โอกาสใหม่อยู่ที่เกษตรแบบประณีตที่ต่อยอดเป็นผู้ประกอบการ การผลิตที่เพิ่มมูลค่าจากฐานเกษตร และบริการที่กำลังเติบโต อาทิ การท่องเที่ยว ร้านอาหาร และบริการสุขภาพ จุดร่วมของโอกาสเหล่านี้คือทั้งหมดตั้งอยู่บนต้นทุนที่อีสานมีอยู่แล้ว ทั้งอัตลักษณ์ วัฒนธรรม ภูมิปัญญา และอาหาร ดังนั้น การมองเห็นคุณค่าในถิ่นฐานของตนเอง และนำไปต่อยอดให้เป็นประสบการณ์ที่ตอบโจทย์ผู้บริโภคยุคใหม่ จะสามารถดึงทั้งผู้คน รายได้ และโอกาสจากภายนอกเข้ามาในอีสานได้
อีสานยังมีศักยภาพและโอกาสซ่อนอยู่อีกมาก แต่การเปลี่ยนความหวังและให้เป็นความจริง ต้องมองเห็นโอกาสและก้าวข้ามปัญหาเชิงโครงสร้างเดิม ๆ จะทำให้ “การทำงานอยู่ที่บ้าน” เป็นทางเลือกที่เป็นไปได้จริง
หมายเหตุ: ร้อยละคำนวณจากจำนวนผู้มีงานทำที่ทำงานนอกจังหวัดบ้านเกิดนั้น หารด้วย ผู้มีงานทำที่มีบ้านเกิดในจังหวัดนั้นทั้งหมด; นับเฉพาะการทำงานภายในประเทศ; ไม่รวมผู้ที่ไม่สามารถระบุจังหวัดที่เกิดได้
ที่มา: การสำรวจภาวะการทำงานของประชากร สำนักงานสถิติแห่งชาติ ปี 2567 คำนวณโดยผู้เขียน